0

De kracht van onverschilligheid

Opgegroeid zonder geloof in God of het hiernamaals vindt religiewetenschapper Stefan Franz soelaas in de stoïcijnse filosofie. En hij blijkt niet enige te zijn. Meer dan tweeduizend jaar na zijn ontstaan is de leer van de Stoa actueler en aantrekkelijker dan ooit. “Vooral nu kan het stoïcisme een nuttig instrument zijn om het leven richting te geven, zodat we niet verdrinken in een bodemloze put van prikkels en afleidingen.”

Hij was de machtigste mens op aarde en had de beschikking over een leger dat werd gevreesd in alle windhoeken. En als hij dat wilde dan kon hij tot aan zijn sterfbed zijn lusten botvieren op iedere vrouw (of man) in zijn imperium, en dat in onafgebroken dronkenschap. Voor de gemiddelde persoon is het moeilijk voor te stellen hoe het zou zijn om in een positie van absolute macht te verkeren. Hoeveel machthebbers zijn tegenwoordig niet corrupt en slaaf geworden van hun hebberigheid en dorst naar meer? Het was Marcus Aurelius, keizer van Rome van 161 tot 180 voor Christus, die zich bewust was van zijn menselijke verlangens en zijn leven niet verkwanselde aan al het kortstondige genot dat voor hem als keizer onbeperkt toegankelijk was. In tegenstelling tot zijn zoon en opvolger Commodus, keerde hij zich af van seksfeesten, overmatig drankgebruik en de ziekelijk sadistische taferelen in het Colosseum waarin de Romeinse elite hun vermaak zocht. Zijn vastberadenheid en het gevecht met zichzelf dat hieruit voortkwam, schreef hij op in zijn memoires die eigenlijk nooit bedoeld waren om te publiceren. Uiteindelijk werden de Overpeinzingen van Marcus Aurelius een sleutelwerk van een 2300 jaar oude filosofische stroming genaamd het stoïcisme, die momenteel een opleving doormaakt.

De ontkerkelijking in het Westen heeft plaatsgemaakt voor exotische en nieuwe religieuze uitingen zoals de newagebeweging, het boeddhisme of Chinese filosofieën zoals het taoïsme. Maar de Griekse filosofie, immers de bakermat van het westerse denken, blijkt recentelijk ook een waardevolle bron om onze behoefte aan spiritualiteit te vervullen. Het stoïcisme is in de loop der eeuwen in vergetelheid geraakt en de term stoïcijn (wordt in onze taal gebruikt om een persoon te omschrijven die onverschillig en emotieloos is. Deze omschrijving is niet volledig onjuist, maar ze doet af aan een veel diepere levenshouding waarin absoluut plaats is voor emotie. De opleving van het stoïcisme vindt de laatste decennia plaats en de leer ligt aan de wieg van de cognitieve gedragstherapie; een methode die in de psychische hulpverlening wordt gebruikt. Echter, het is pas sinds de laatste jaren dat er evenementen zoals Stoic Weeken Stoicon plaatsvinden met bezoekers van over de hele wereld, waarop (inmiddels) bekende stoïcijnse geleerden zoals Massimo Pigliucci en William Irvine komen spreken. Op Facebook is een Stoicism Group te vinden met meer dan 40.000 leden. De moderne stoïcijnen proberen een eeuwenoude filosofische stroming aan te passen aan de tijd van nu en dat lijkt ze aardig te lukken. Het gegeven dat de Stoa haar rentree maakt in McWorld – een beschaving van gehaastheid, directe bevrediging en mateloze prikkels – is eigenlijk best begrijpelijk.

Kalme geest

De stoïcijnen observeerden dat vanuit de menselijke conditie er onderscheid gemaakt kan worden tussen twee categorieën: zaken die wij niet onder controle hebben en zaken die wij wel onder controle hebben. De stoïcijnse filosoof Epictetus begint zijn werk de Encheiridion met de fundamentele leerstelling van het stoïcisme, namelijk dat de meeste dingen helemaal niet aan ons zijn. We spreken dan over uiterlijke zaken zoals onze vrienden, onze collega´s, onze intieme partners, de economie, het aantal likes op Facebook, uitspraken van politici of de aftakeling van onze lichamen. Ja, we kunnen er invloed op uitoefenen maar al spelen we al onze kaarten goed; de economie kan nog steeds instorten, ons geld kan ons worden afgenomen en onze geliefden kunnen vreemdgaan of sterven. Onderaan de streep kunnen we niets doen om tegenslag uit te sluiten. Dit klinkt deprimerend en pessimistisch, maar er zijn gelukkig nog aspecten van het leven waar wij wel de volledige controle over kunnen nemen. Volgens Epictetus zijn dit onze meningen en onze eigen acties, oftewel, de positie die wij innemen ten opzichte van de wereld om ons heen.

Een ernstig zieke heeft bijvoorbeeld geen controle over zijn of haar aandoening. We kunnen symptomen verzachten of geneeswijzen toepassen met de hoop op herstel, maar uiteindelijk is het verdere verloop van deze ziekte niet aan ons. Desondanks kan deze persoon wel bepalen welke positie hij of zij inneemt ten opzichte van deze leefconditie. Bij volledige acceptatie van de ziekte, en dat de dood mogelijk volgen zal, kan een mens een staat van innerlijke vrede bereiken. Bovendien kan er met een kalme geest op logische en rationele wijze worden gehandeld (denk aan de juiste voeding, medicatie, lichamelijke oefening) en neemt de kans op herstel waarschijnlijk alleen maar toe. Uit het schisma tussen zaken die wij wel of niet onder controle hebben komen in principe de stoïcijnse waarden voort. Ik heb nog geen rotsvaste formule kunnen ontdekken waarin deze waarden als een soort tien geboden staan opgesteld, maar wel dat de stoïcijnse deugd gericht is op het leven in overeenstemming met de natuur. De natuur verwijst in deze naar het grote geheel en onze rol hierin als mensen. Vanuit ons ingeboren potentieel dienen wij te handelen ten dienste van het geheel, en de natuur der dingen niet tegen te werken maar juist te omarmen.

Lees het volledige artikel in Volzin

Stefan Franz

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.